Σε μια πρόσφατή μου αναμέτρηση με το απόλυτο συναίσθημα του "Υψηλού", ένιωσα την ανάγκη να μοιραστώ τις εντυπώσεις μου σχετικά με την πολυπόθητη "Ομορφιά" που όλοι αναζητούμε απεγνωσμένα με τον έναν ή τον άλλο τρόπο στη ζωή μας. Ο Kant στην θεωρία της Αισθητικής (Kritik der Urteilskraft,1790) παραθέτει μια σειρά στοιχείων ώστε να καταλάβει κανείς την "δύναμη του κρίνειν" (λέμε π.χ. αυτός είναι άνθρωπος με κρίση), χωρίς την οποία δεν μπορεί κάποιος να διαχωρίσει το όμορφο από το άσχημο. Εξυπακούεται ότι δεν υπάρχει κάποιος κανόνας στην Αισθητική.Γι'αυτό πρόκειται και για κλάδο της φιλοσοφίας.Οι Kant, Hegel, Heidegger, και Baumgarten αποπειράθηκαν να προσεγγίσουν ζητήματα για τα οποία δεν έχουμε σαφείς απαντήσεις.Σε αντίθεση με την Επιστήμη, η οποία διακατέχεται από έναν δεσποτισμό γνώσεων και νομοτελειακών συσχετισμών, η φιλοσοφία ασχολείται με ζητήματα που δεν απαντώνται, αλλά είναι πιο σημαντικά για τον άνθρωπο. Η αισθητική λοιπόν ετυμολογικά, προέρχεται από την αρχαία λέξη "Αίσθησις",- αισθητηριακή αντίληψη- όπως θα την ονομάζαμε στη Νέα Ελληνική. Πρόκειται αφ'ενός για μια ανάλυση της αισθητηριακής μας αντίληψης και αφ'ετέρου για μια θεωρία που προσεγγίζει την έννοια του Υψηλού=Das Erhabene (καλαίσθητου). Ο Καντ ισχυρίζεται ότι η κριτική ικανότητα αποτελεί σημείο αναφοράς στην αισθητική θεωρία.Και επεξηγεί ότι με την κριτική δύναμη, είμαι σε θέση να εφαρμόσω την απαιτούμενη γνώση στο ζητούμενο πρόβλημα. Όπως το θέτει πολύ εύστοχα ο Καντ, κάποιος που έχει πληθώρα γνώσεων αλλά τις εφαρμόζει σε ακατάλληλη στιγμή ή σε ακατάλληλο ζήτημα είναι βλάκας.Το εύλογο ερώτημα που εγείρεται σε αυτό το σημείο είναι: ποιά η συσχέτιση της αισθητικής με την κριτική ικανότητα; Στο πρώτο μέρος του βιβλίου του ασχολείται με την "Αισθητική κριτική ικανότητα" και με αυτόν τον όρο ουσιαστικά εννοεί το γούστο, την καλαισθησία. Καλαισθησία ορίζεται η ικανότητα να κρίνω ορθά τί είναι ωραίο και τί όχι. Για παράδειγμα όταν πει κάποιος όλα τα λουλούδια είναι ωραία, αυτό δεν αποτελεί κάποιου είδους κρίση παρά μόνο μια διαπίστωση. Αντίθετα, όταν συναντώ κάτι μοναδικό που μου προκαλεί έντονο συναίσθημα (καλαισθητική ηδονή) τότε πρόκειται για καλαισθητική κρίση. Πότε όμως ασκώ την αισθητική κριτική ικανότητα; Εδώ ο Καντ μας δίνει τέσσερις ενδείξεις. Πρώτον, όταν διαμορφώνω μια τέτοιου είδους κρίση (την οποία συγκεκριμένα την εντάσσει στo είδος της Αναστοχαστικής κριτικής δύναμης-Reflektierende Urteilskraft), τότε αυτή είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με ένα έντονο συναίσθημα ευφορίας (Das Gefuehl der Lust) που πηγάζει από την ομορφιά που αντικρύζεις. Αν και το συναίσθημα έχει υποκειμενική χροιά, ο Καντ υποστηρίζει ότι σου δημιουργείται η επιτακτική ανάγκη μα συμφωνήσουν κι άλλοι μαζί σου για το πόσο όμορφο είναι αυτό που είδες.Το συναίσθημα σε έχει καταλάβει και αποζητάς οπωσδήποτε την συμφωνία του διπλανού σου για την ομορφιά αυτήν.Έπειτα λέει ο Καντ, ότι όταν συναντώ κάτι εκθαμβωτικά όμορφο αυτόματα του προσδίδω τον χαρακτήρα του Πρότυπου. Μιας και η ομορφιά του είναι μοναδική, αποτελεί και σημείο αναφοράς για όλα τα υπόλοιπα του είδους του.
Τρίτο σημαντικό στοιχείο που αναφέρει ο Kant είναι ότι η Εμπειρία της ομορφιάς μπορεί να αποτελέσει μια συγκαλυμμένη θεϊκή εμπειρία. Αυτό το τελευταίο το εξηγεί ως εξής: Η συναντηση με το Ωραίο είναι μια ένδειξη ότι ο κόσμος αποκτά νόημα.Όλα αποκτούν στιγμιαία νόημα, μια μαγική αλληλουχία γεννά την καλαισθητική ηδονή και όλα μοιάζουν αίφνης όμορφα. Το γεγονός ότι ο κόσμος αποκτά νόημα υποννοεί ότι μπορεί πίσω από την δημιουργία του οιουδήποτε όμορφου να κρύβεται ο Ευφυής και Μοναδικός Καλλιτέχνης. Έτσι ερμηνεύεται η ύπαρξη ενός Όμορφου πράγματος απο μια συγκαλυμμένη θεολογική σκοπιά.
Το τέταρτο και τελευταίο ενδεικτικό στοιχείο είναι όπως το αποκάλεσε και ο W. Benjamin Το σοκ .Η συνάντηση με ένα εκθαμβωτικό πρόσωπο για παράδειγμα είναι ικανή να προξενήσει μια επανάσταση στην διάθεση.Ξαφνικά η καραφλίτσα του κυρίου που σε σπρώχνει καθώς περπατάς μοιάζει γλυκιά και καθόλου αποκρουστική.Ο κόσμος φαίνεται να σου χαμογελάει και όλα παίρνουν μια πολύχρωμη χροιά προς στιγμήν..Όλα αυτά φυσικά διαρκούν λίγες στιγμές, ωστόσο έχουν την δύναμη να σου ανατρέψουν την αδιάφορη έως μίζερη δίαθεση που μπορεί να σε διακατέχει.
O Hoelderlin αναφέρει ότι αυτές είναι στιγμές ολοκλήρωσης και θεϊκής πληρότητας.Η συμμετρική σχέση μεταξύ κόσμου και εαυτού ξαφνικά προσδίδει το Ζητούμενο Νόημα.Νιώθουμε αναγκαίο κομμάτι του Κόσμου.
Όλη μας την ζωή ουσιαστικά πασχίζουμε να κρατήσουμε στην μνήμη μας αυτές τις στιγμές μιας και δεν μπορούμε να αντέξουμε περισσότερο από 3 ημέρες τέτοιας ευτυχίας (Goethe).
Τέλος, θα αναφερθώ στο σημαντικότερο κομμάτι κατ'εμέ της θεωρίας αυτής. Δεν δύνασαι να επαναλάβεις με δικιά σου πρωτοβουλία μια τέτοια στιγμή καλαισθητικής ηδονής. Όσο κι αν το επιθυμείς, ένα τέτοιο γεγονός μπορεί μόνο να συμβαίνει τυχαία, μιας και μόλις προσπαθήσεις να το αποκτήσεις, έτσι ώστε να το απολαμβάνεις στην καθημερινότητά σου, η ομορφιά του χάνεται με μιας. Η επιθυμία θα σημάνει και το τέλος του αισθητικού γεγονότος. Η σχέση τότε μετατρέπεται σε εργαλιακή/χρηστική.Συνάγεται λοιπόν ότι η ομορφιά είναι μια απόλυτα παθητική εμπειρία η οποία δεν μπορεί να επέλθει στην ζωή σου με οποιαδήποτε ενέργεια. Το συναίσθημα που γεννάται είναι παθητικό και έτσι αποκτά την έννοια του "Πάθους" όπως την ορίζει ο Αριστοτέλης.
Είθε να μας βρίσκουν αμέτρητα πάθη στην ζωή μας και να μπορούμε να μένουμε στην Αίσθηση του Υψηλού χωρίς καμιά επιθυμία για απόκτηση του.
(Το κείμενο αυτό είναι εμπνευσμένο από τις διαλέξεις του κ. Ξηροπαΐδη που διδάσκει φιλοσοφία στο γερμανικό τμήμα του πανεπιστημίου Αθηνών. Τον ευχαριστώ θερμά για την "έμπνευση")
Σχόλια